|
www.kriminoloji.com SUÇLARIN ÖNLENMESİ |
|||||||||||||||||||
|
Dr. Mustafa Tören YÜCEL[1] ©
www.kriminoloji.com 2002 Hedef
Gruplar Suçlulukla savaş
ve önleme artık hükümetlerin tekelinde olmadığı gibi kolluk güçleri ile de
sınırlı değildir. Özel sektör ile kolluk, baskı grupları ve vatandaşlar
dışında diğer kamu kuruluşları da güvenliği sağlamakta rol oynamaktadırlar.
Bu bağlamda öncelik taşıyan husus suçun olduğunca geç bir yaşta işlenmesinin
sağlanması; kişilerce ilk defa işlenecek suçların ertelettirilmesidir. Bu
doğrultudaki yaklaşımlarla, genç kuşağın nüfusun büyük bir yüzdesini
oluşturması sonucu işlenen suç miktarı azaltılmış; suçluluk kariyeri de o
ölçüde kısaltılmış veya önlenmiş olacaktır. Kriminolojik bir gerçek, ilk suç
ne kadar erken yaşta işlenirse, suçluluk kariyerinde o derecede yoğunlaşma
göstereceğidir. İlk defa işlenecek suçun geciktirilmesini de kapsayıcı
nitelikte suçların önlenmesine ilişkin aşağıdaki iki boyutlu önleme
topolojisi pragmatik bir yaklaşım sağlamaktadır:
Bu
modele göre, suçluluğun önlenmesi makro düzeyde toplumdaki potansiyel
suçlulara (örneğin sekiz yıllık eğitimde çocukların normatif bilinçlenmesi),
sorunlu gençliğe (örneğin suç işleme riski yüksek mahalle, sokak ve
caddelerdeki sosyal çalışmalar) ve suç işleyenlere (iyileştirme ve uyum
programları) yöneltilebilir. “Suçlu” temeline dayalı bu önleme yaklaşımları
1, 2 ve 3. kategorileri içermektedir. Durum temeline dayalı önleme,
tüm konut ve binalardaki güvenlik tedbirlerine; kentin suç işleme oranı yüksek
yörelerindeki tedbirlere ve suç haritasında (suç coğrafyasında) tehlikeli yöre olarak beliren alanlara
yöneltilebilir. Bu grupta ise 4, 5 ve 6. kategoriler yer almaktadır. Mağdur içerikli önlemede, halk
arasındaki potansiyel mağdurlara (örneğin halka standart güvenlik tedbirleri
hakkında öğüt verme), yüksek risk gruplarına (örneğin banka veznedarları ile
mutemetler) ve gerçek suç mağdurlarına (örneğin mağdurlara mali destek ve
psikolojik danışmanlık hizmeti vermek) yöneltilebilir. Mağduru esas alan bu
önleme 7, 8 ve 9. kategorileri kapsamaktadır. Bu modelde
yer alan dokuz kategorideki önleyici nitelikte tedbir ve proje örneklerine
aşağıda yer verilmiştir. Suç Sorunu Gelişim Evreleri Hedef Gruplar Birinci İkinci Üçüncü * Sorumlu ebeveynlik * Sokak çalışmaları
* İslah ve uyum * Yurttaşlık görevlerin- * Gençlik merkezleri
sağlama de bilinçlenme (okulda * Eğitim/çalışma Suçlu rehberlik) * Koruyucu aile * Eğitim/çalışma * Okuldan kaçmayı önleme * Aile danışmanlık * İçki-uyuşturucu madde hizmetleri kullanımı kampanyaları * Suçun işlenmesini * Suç yörelerinin * Tehlikeli yöreleri Durum (hedefleri)
zorlaştırma yeniden tasarımı
belirleme * Işıklandırma * Özel güvenlik * Fuhuş, uyuştururcu görevlisi ticaretinin yoğun kullanımı olduğu semtler * Bilgilendirme * VIP
koruması *
Devletçe tazminat Mağdur kampanyaları * Komşuların verilmesi * Çocuklara yönelik ilgilenmesi * Barınak
sağlanması öğütler * Mahalle bilinci * Mağdura destek ve dayanışması
* Cinsel saldırıya
uğrayanlara yardım
merkezleri Sorumluluk
Suçluluğu önleme, tek bir
Bakanlık yerine tüm toplumun amacı ve aktivitesi olarak algılanmalıdır:
Ticaret (örneğin dükkanlardan hırsızlık), endüstri (örneğin araba
modeli-tasarımı), toplumsal (örneğin komşuların birbirini
kollaması-yoklaması), bireysel (ebeveynlerin iyi anne-babalık yapması, ahlaki
gelişmeye ağırlık vermeleri). Bu anlayış, suçları kontrol görevinin (suça
tepki göstererek), mahkemeler ve genelde ceza adaleti sistemindeki uzman
personelin alanı olarak vurgulayan klasik anlayıştan esaslı ölçüde de sapmayı
gerektirmektedir. Kuşkusuz, sorunları ve sorumluluğu başkasına devretmek (yol
ve kanalizasyon hizmetlerinin vergi gelirleri ile finanse edilerek üstesinden
gelinmesini beklemek gibi) daha kolaydır. Önlemenin değerine getirilmek
istenen yeni anlayış, pekte rahatlatıcı değildir. Bu anlayış suçların
kontrolünde hepimizin (anne-baba, tüketici, vatandaş, işçi olarak) katkı ve
rolünü gündeme getirmekte; doktorun hastasından iyileşmesi için yazılan ilaçları
kullanmasını beklemesi kadar ceza adaleti kurumları da fazlaca kamu güvenliği için toplumun sorumluluk almasını
beklemektedir. Bir doktor hastasındaki enfeksiyonu onun yardımı olmaksızın
tedavi edemeyeceği gibi anılan kurumlarda, mağdur olan toplumun yardımı
olmaksızın güvenlik üzerinde etkili olamayacaktır. Özellikle,
kentlerin sorun yoğunluklu yörelerindeki çocukların suça yönelmelerini
önlemek bakımından anne- babaların şu hususlar hakkındaki ilgisi önemlidir:
Önleme İmajı
Araştırmaların ortaya koyduğu
basit mesaj, fırsatların giderilmesi ölçüsünde suçların azaltılacağı
doğrultusundadır. Kuşkusuz, bu sadeliğin sınırları ve sakıncaları vardır. Bu şekildeki
önleme yaklaşımının, kilit, zincir ve demirden biraz daha fazlasını ifade
ettiği ve yorumlandığı görülmekte ise de, gerçek hiç de böyle değildir. Bu
sınırlı algılamayla yetinmek bazılarını, önleme etkinliğinin kapsamı ve
genişliğini takdir ve değerlendirmede başarısızlığa yöneltmiş ve önlemenin,
ev tahsisleri siyaseti, ebeveyn gözetimi, gayri resmi sosyal kontrol
mekanizmaları ve suça alternatif davranış sağlayıcı olanaklar gibi alanlarda
gelişmesini yavaşlatmıştır. Bu faaliyetlerin tümü, illegal davranış için
fırsatları gidermeye veya kabul görür alternatifler sağlamaya hizmet eder
niteliktedir. Yalnız geniş anlamdaki bu önleme kavramının bizatihi kendisi
girift olmazsa da, kamuoyuna takdimi, tartışılması ve benimsenmesi zorlu
olabilir. Bunun sonucu olarak, dar ve sınırlı anlamdaki önleme imajı halen
egemenliğini sürdürmektedir. İkinci bir sorunda “önleme”
kelimesinin olumsuz (negatif) ve sınırlayıcı etkinliği telkin etmesi; suça
yönelik olan ve önlenmesi ihtiyacı duyulan bir “istidada” yönelmeyi öngörmesidir.
Bu sorundan bir çıkış yolu bulmak zor ise de, halk sağlığı konusuna yapılacak
yararlı bir kıyas söz konusu edilebilir. Halk sağlığı alanında egemen olan
mesaj, hastalıkların önlenmesinden iyi sağlığın geliştirilmesine doğru
kaymıştır. Bu paralelde “sağlıklı ve düzenli bir toplum” için uğraş
verilmeli; sınırlayıcı değil iyiye, doğruya yöneltici bir tablonun çağdaş
unsurlarıyla gerçekleştirilmesine çalışılmalıdır 1. Modeller
Kolluğun toplumsal rol, işlev ve davranışının ne türden gösterge ve modele
göre değerlendirildiği, bunlara ilişkin toplum katındaki artı ve eksilerin
nasıl oluştuğu, üzerinde önemle durulması gereken konulardır. Bu bağlamda,
hiç bir model referansı ve amaç işlev söz konusu değilse, ulusal bir model
oluşturmak için parametreler arasında merkeziyetçi/yerellik arasında bir
seçimin irdelenmesi yanında tepkisel klinik temelli polis modeli yanında
sorun temelli-suç analizine dayalı epidemiolojik model seçiminde ve bunları
normatif bir temele oturtturmak gereği üzerinde durulması zorunludur. Çağın gereği input,
merkezi işlemci, output, kontrol ve feedback evrelerini içeren
kolluk sistemi, diğer sistemlerle birlikte toplum merkezli yörüngelerdeki
uydulardan biridir 1. Kuşkusuz,
polis, halk; halk da polistir. Her vatandaşın yükümlü olduğu doğal görevi
polisin aylık alarak yapması-vatandaşın bu konuda yardımcı olması; ve halkın
işbirliği kamu düzeninin korunmasında “olmazsa olmaz” türünden bir ön
koşuldur. Polis, hiç kuşkusuz,
bugünkünden daha fazla amaç oryantasyonlu bir örgütlenme çerçevesinde
“suçların önlenmesi” amacına doğru tüm çabalarını kanalize etmelidir. Bu
merkezi amaca yönelik diğer amaçlar zaman zaman değerlendirilmeli ve
gerektiğinde yeniden tanımlanmalıdır. Zamanın moda takısı olan yeniden’in bu
kadar yerinde kullanıldığı bir alan düşünülemez. Polisin, ihbar, şikayet veya alarm üzerine olaylar
üstüne gitmesi tepkisel bir yaklaşım; tıbbi anlatımla klinik veya olay
temelli yaklaşımdır. Bu görünümü ile hep “bad men”lerle, kötü
insanlarla uğraşmak durumundadır. Metaforik bir benzetme ile tırmıkla
yaprakların temizlenmesi sürecinde nasıl ki yaprakların tümden
temizlenemediği / tabiat ananın kendini yenilemesinde olduğu gibi klinik
tepkisel polis yaklaşımı da farklı sonuç doğurmayacaktır. Modern akılcı
yaklaşım, olayların altında yatan nedenler veya sosyal muhtevanın analiz ve
anlaşılmasını içermeyen kolluk hizmetlerinin etkisiz ve verimsiz olacağı
merkezindedir 2. Geleneksel tepkisel yaklaşımda
kollukça şunlar yapılmaktadır: ·
Vatandaşlarca bildirilen bireysel
olaylara karşı tepki gösterilmesi, ·
Mağdur, tanık ve sanıklardan bilgi
toplanması, ·
Soruşturmanın başlatılması, ·
Olaylar hakkında toplanan istatistik
bilgilerin değerlendirilmesi ve etkinliğinin ölçülmesidir. Alternatif veya tamamlayıcı
nitelikteki çalışma yaklaşımı ise, yukarda değinildiği gibi, sorun temelli
veya suç analiz modeli olarak adlandırılabilir. Bu yaklaşım modelinde, polis
örgütü aktif olarak sorunların kaynağına inmekte ve sorunların özü, nedeni ve
büyüklüğünü tespite çalışmaktadır-epidemiolojik yaklaşım. Kuşkusuz,
sorunlar soyut olarak ele alınmak yerine belli bir mahalle, semt veya yöreye
özgü olarak belirlenmekte; ve bu tür yaklaşım kolluk hizmetleri için bir
planlama modeli olmaktadır. Bu model ise, bir felsefe veya özel bir taktik
olmak yerine yerel sorunları hedeflemek; suç ve suç korkusunu azaltmak üzere
görevli polislerin o yörede uzun süre görev yapmasını gerektirmektedir. Bu
bağlamda, polisle işbirliğinde bulunan yöre insanlarının sağlanan güven
ortamında iki yönlü bilgi akışı geliştirilerek halk, polisin gözü ve kulağı
olabilmekte ve böylece halkla işbirliği, bir amaç olmak yerine bir yan ürün
olarak doğal bir şekilde gelişmektedir. Bu ilişkiler sonucu halkın, polisin
örgütsel öncelikleri ve siyasetlerinin belirlenmesine katkısı olabilecek;
böylece polis örgütü yalnızca suçluların değil seçkin kişilerin de uğrak yeri
olacaktır. Hiç kuşkusuz, kolluğun tahsis
edilen kaynaklar ile normalin üstündeki suç olgusuna karşı marjinallik ötesinde bir etkisi
düşünülemez. Bu husus daha geniş kapsamlı ele alınarak; suç kontrolüne,
özellikle toplumsal yapıların, ilişkilerin ve değerlerin öz ve niteliğindeki
güçlerle yaklaşılmalıdır. Anılan çerçevede; toplumsal
yaşam-kolluk ilişkilerinde ister istemez beliren saydamlık karşısında
bireysel veya toplumsal olaylar karşısında gösterilen fazlaca tepki kadar
yetersiz tepkide eleştirilmektedir. Polis sözü edilen konumda çok hassas bir
çizgide işlev görmektedir. Bu çizgi genelde kolluk hizmetleri için de geçerliliğini
korumakta; polis uygarlık ve anarşi ikilemi ile baş edebilme sorumluluğu gibi
oldukça önemli bir rolü üstlenmiş bulunmaktadır. Kuşkusuz, konuya yöresel/küçük
birimler ölçeğinde yaklaşılması sonucu toplumsal dayanışma Osmanlılarda
olduğu gibi daha güçlenecek; “mahalle namusu” gibi kavramlar yeniden oluşmaya
başlayacak; herkes herkesin gönüllü bekçisi olacaktır. Belki de bu anlamda
mandallı sokak kapılarının bazı yörelerde varlığını sürdürmesi
sevindiricidir. Varılan sonuç, toplumdaki her
mahallenin, insan gibi bir yaşam öyküsüne sahip olduğu; bazılarının hasta ve
sorunlu, bazılarının ise sağlıklı ve gürbüz yapılar olduğudur. Bu anlamda suç
olgusunun endeks değeri 1,
kuşkusuz, toplum sağlığını belirlemede en önemli göstergelerden biridir. Kuşkusuz, “iyi yönetilen bir devlette
cezalar (suçlular) azdır” (J.J. Rousseau). Kolluk hizmetinde sorun
analizi için öngörülecek süreçteki evreleri ise aşağıda gösterildiği şekilde
sıralamak mümkündür. Bunlar, ·
Sorunların belirlenmesi, ·
Anketlerle bilgi derlenmesi ve
kritiği2, ·
Vatandaşlar ile multi-disiplinler
nitelik oluşturacak biçimde kuruluşların katılımları ile bir eylem planı
oluşturulması, ·
Eylem planı icraya konulduğunda
etkilerinin değerlendirilmesi, ·
Bu değerlendirme sonucunda gerekirse
sorunun yeniden belirlenmesi, ·
Ve eylem planının yeniden formüle
edilmesidir. İşte yukarda irdelediğimiz
suçluluğun önlenmesinde etkili olabileceği varsayımı ile oluşturulan tedbir
ve projeleri içeren stratejileri, hipotezleri ile hipoteze ilişkin çeşitli
ülkelerde yapılan araştırma sonuçlarını sergilemekte yarar görülmüştür. Bu
stratejiler katalogu, bir uçta “fazlaca polisin az suç anlamına gelmesinden”
başlayıp “sorunlara odaklanmış polis”e doğru geniş bir yelpaze
oluşturmaktadır 1. Hipoteze
İlişkin Strateji Hipotez Araştırma Sonuçları
artırılması olduğunda, az suç görü- belirgin değil2 lecektir. 2. Random
devriye Kentteki devriyenin daha fazla
random olması halinde polisin
varlığı fazlaca Etkili
değil algılanacağından
halka açık yerlerde
suçu önleyicidir. 3. Polisin
gözetim Rapor edilen veya meşhut Aile içi şiddette altına alma yet- suçlarda polisin fazlaca etkili
olurken kisinin artırılması gözetim altına alması sonucu çocuklar için aksi işlenecek
suç azalacaktır. tesir
yaptığı 4. Polisin
genelde Polisle vatandaşlar
arasında Japonya dışında
halk toplum içinde sayısal açıdan fazlaca, nitelik katında polisin olması açısından
daha iyi temaslar so-
meşruluğunu artırmak nucu
daha az suç görülecektir.
ötesinde genel bir etkisi
olmadığı 5.
Çocuklarla gayri Polisle çocuk/gençlik
arasında resmi temas informal temaslar suç işleye- Genelde etkili değil cekleri
fikirlerinden caydıra- caktır. 6. Acil
çağrılara Polis olay mahalline
ne kadar Kanıtlar
değişik-Japonya hızla yanıt kısa sürede gelirse, işlenen ve ABD’de
etkisi olduğu verilmesi suç
az olacaktır. belirtilirken
İngiltere’de mesken hırsızlıklarının ortaya çıkarılmasında marjinal etkisi bulunduğu 7. Profili
yüksek Riski yüksek suç/suçlara Hedef olarak mükerrir suç ve suçluların özgü polisin gözetim altına suçlulardaki
etkisi kayda hedeflenmesi alma oranı yükseldikçe, ciddi değer ise de, uyuşturucu suçlar
kadar şiddet suçları madde
pazarını hedefleme- oranı
azalacaktır. deki
etkinin az olduğu 8.
Belirlenmiş Suçluluk
faaliyetine özgü ABD’deki
kanıta göre devriye hizmeti “sıcak mekanlar” ile “sıcak
mahalli sorunlarla saatler”
için verilen devriye başetmede etkili bir hizmeti
nedeniyle o mekan ve strateji
oluşturduğu saatlerde
az suç işlenecektir. 9.Mükerrir
mağdur- Mağdurların yeniden mağdur Belli suç türleri için ların hedeflenmesi olması önlenerek suç azaltı- etkisi
olabileceği labilir. 10.Kurumlar
arası Suçlulukla mücadelede ulusal İngiltere’de bunun işbirliği çabayı sergilemek üzere polis polis için oldukça diğer
kurumlarla ve özellikle yararlı
bir çalışma mahalli
idarelerle işbirliği yöntemi
olduğu içinde
veya suçlara ilişkin bilgi temin ederek suçu önleyebilir. 11. Sorun
merkezli Polis ortaya çıkan suçların
özel Bu rasyonel yaklaşımın polis dokusunu
belirleyerek altında temel
vasfının ufak çapta yatan
toplumsal sorunları analiz test
edildiği, geniş kap- edebildiğinde
suçluluk sayısını samda suç
üzerindeki azaltıcı
nitelikte çözümlere etkisinin ise henüz ulaşabilecektir. değerlendirilmediği. Genelde,
suçluluğun önlenmesi yaklaşımları, tabiatı, derecesi, kapsamı, zaman dilimi ve
parasal değeri bakımından değişiklik göstermektedir. Etkilerini
değerlendirmek kolay olmasa da, eşitsizliklerin azaltılması ve sosyal
adaletin artan ölçüde gerçekleştirilmesi, suçluluğu önlemede kritik derecede
önemlidir. Suç ve suçluluğun önlenmesinde etkisi olan ve birbiriyle
bağlantılı olan sorunlardan fakirlik, işsizlik ve sosyal çözülme, bireysel ve
toplumsal güvenlik ile korkudan özgür olmayı içeren insanca yaşamın
öğeleridir. DİPNOTLAR: |
|||||||||||||||||||
|
|
|||||||||||||||||||
