|
www.kriminoloji.com CEZA ADALET SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİ (ARAŞTIRMA) |
|
Ord.Prof.Dr. Sulhi DÖNMEZER Prof.Dr. Feridun
YENİSEY** ©
www.kriminoloji.com 2002 GİRİŞ Bu
eser, “Türkiye’de Ceza Adalet Sisteminin (CAS) Etkinliği” konusunda
yaptığımız bir araştırmanın sonuçlarını, bunların yorumlarını ve elde edilen
neticelere göre CAS’inin dar boğazlarını gidermek,
etkinliğini arttırmak için yapılması gerekenlere ilişkin önerileri
içermektedir. Araştırma TESEV tarafından desteklenmiştir; aslında Türkiye
Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı’nın Türkiye’de
yargının işleyişi, sorunlarının tanısı amacıyla başattığı
bir projenin bir kısmını oluşturmaktadır. Marmara
Üniversitesi Ceza Hukuku Araştırma ve Uygulama Merkezi, 30 Kasım 1994
tarihinde “Türkiye’de Ceza Adalet Sisteminin İşleyindeki
Etkinlik” konulu toplantısında, Rektörlük araştırma fonunca desteklenen
projelerden birisini oluşturan etkinlik konusundaki raporu
değerlendirilmişti. Rapor 1991 ve daha önceki yıllara ait 1105 dosya
üzerinden yapılmış bir bilimsel araştırmanın sonuçlarını içeriyordu. TESEV
Genel Koordinatörü Prof. Dr. Yılmaz Esmer bu proje ile ilgilendi ve 1995
yılında yeni bir anket projesi hazırlandı Ceza yargısı
araştırma projesinde Ord. Prof. Dr. Sulhi Dönmezer’in başkanlığında
başta Prof. Dr. Feridun Yenisey ve yardımcı olarak
Yrd. Doç. Dr. Ahmet Gökçen ve Ar. Gör. Hamide Zafer görev almışlardır. CAS’ine
ilişkin proje şu suretle planlanmış ve gerçekleştirilmiştir: Amaç sistemin
fiilen işleyişini saptamak olduğundan önce bir anket yapılmasına karar
verilmiştir. Bu anketle ulaşılması istenen esas amaç, sistemin işleyişini
saptamak yanında bir kısım kriminolojik bilgilerin de tespitine
çalışılmıştır. Anket
formlarının hazırlanmasında, 1991 anketinde kullanılan ceza soru formu esas
alınmış ancak bir kısım değişiklikler ve ilaveler de yapılmıştır. Araştırmada
kullanılmak üzere geniş kapsamlı bir Kaynakça taraması yapılmıştır. Rapora
ekli olan bu kaynakçada Türkçe, İngilizce ve Almanca dillerinde yazılmış,
Türk ve yabancı reform literatürüne yer verilmesi için çaba gösterilmiştir. Adalet
Bakanlığından gerekli izinlerin alınmasından sonra anketçi olarak çalışacak
bir ekip oluşturulmuş ve bu ekibin üyeleri kurstan geçirilmiştir. Bundan
sonra İstanbul ilçe adliyelerinden (Random sample) metodu ile, kayıt sırasına göre kesinleşmiş
dosyaların sekizinden biri alınmak suretiyle 1117 dosya önce anketçiler
tarafından tek tek incelenmiş ve bilgiler, ekte
sunulmuş olan soru formuna nakledilmiştir. Bu işlemden sonra dosyaları
yeniden inceleyen denetçiler, aktarılan bilgilerin doğruluğunu kontrol
etmişler ve veriler, bilgisayar programına aktarılmalarından sonra
temizlenmiş, Eylül 1995’te ilk sonuçlar alınmıştır. İnceleme
kapsamına alınan dosyalar ilçe adliye mahkemelerine aittir. Devlet güvenlik
mahkemeleri ile ilgili uygulamalar araştırma dışında bırakılmıştır. DGM’lerin
Türkiye genelinde ayrıca incelenmesi, taşra ilçelerindeki uygulamaların da
tetkiki, başka bir araştırma projesi ile bunların gerçekleştirilmesi çok
yerinde olacaktır. Araştırmanın,
anketin gerçekleştirilmesi ve bilgisayardan gerekli bilgilerin alınması
dışındaki kısımları sadece Ord. Prof. Dr. Sulhi Dönmezer ve Prof. Dr.
Feridun Yenisey tarafından yürütülmüş ve
gerçekleştirilmiştir. Bu eser de yine adı geçenler tarafından kaleme alınmış
ve düzenlenmiştir. Çeşitli
kısımları incelendiğinde görüleceği üzere eser üç kısımdan oluşturulmuştur.
Özellikle Avrupa Konseyince yayınlanan eserlerden, çalışmalardan ve konu ile
ilgili sempozyumları belirten kitaplardan, Amerika ve İngiltere’de yapılan
araştırmalardan, “Helsinki Institute for Crime Prevention
and Control Affiliated With the United Nations
(HEUNI)” yayınlarından istifade edilerek kaleme alınan ve altı ayrı bölümden
oluşan birinci kısımda konu mukayeseli bakımdan ele alınmış, kavramlar ve
metodoloji tarif ve izah edilmiş, kaliteli adalet ve makul sürede sonuca
götüren gecikmesiz yargının anlam ve şartları açıklanmıştır. Türk CAS’inin problemlerini anlayıp çareler düşünebilmek için,
bu kısmın dikkatle incelenmesinden sonra işe başlamalıdır. İkinci kısımda,
Türk Ceza Adalet sisteminin bir profilinin çıkarılmasına çalışılmıştır. Bu
bölümde kısmen mevzuata da yer verilmiştir. Ceza Adalet sisteminin aktörleri
olan kolluk, savcılık, hakim ve mahkemelerin, avukatların, yargıtayın işleyişleri bu kısımda ele alınmaktadır.
Bilgiler, mevzuattan, mülakatlardan, istatistiklerden elde edilmiştir.
Böylece tümüyle Türkiye’yi kapsayan bir profilin çıkarılması amacı
güdülmüştür. Araştırma sadece İstanbul’u kapsadığından, böyle bir genel
tablonun, profilin sunulmasının yerinde olacağı tartışmasızdır. Bu kısmın
ikinci bölümünde hakimlerle yapılan mülakatların sonuçları ve adı geçenlerce
ifade edilen öneriler yer almaktadır. İşin mutfağında çalışan aktörlerin
düşünce ve önerilerinin değeri çok büyüktür. Kaldı ki, yabancı araştırmalar
da metodolojik bakımdan özellikle bu uygulamaya başvurulmasını tavsiye
etmektedirler. Üçüncü
kısmın birinci bölümü en geniş parçayı oluşturuyor; yaptığımız alan
araştırmasının, soru varakasındaki sıra izlenmek suretiyle verdiği sonuçlar
teker teker belirtilmekte ve sonra bunların Dönmezer ve Yenisey’ce birlikte
yapılan yorumları sunulmaktadır. Böylece sistemin ne suretle işletildiğinin
gözler önüne serilmesi amacı güdülmektedir? Eseri inceleyecek olanların
yapabilecekleri farklı yorumlara olanak sağlamak üzere bu yol tercih
edilmiştir. Bu kısmın
ikinci bölümünde, adeta bir sentez niteliğinde olmak üzere araştırma
sonuçlarından, mülakatlardan, genel profilden kaynaklanan önerilere ayrı
numaralar altında teker teker yer verilmiştir. Araştırmanın
sonuna tarafımızdan kapsamlı olarak devşirilmiş
bulunan Türkçe, İngilizce, Fransızca ve Almanca dillerinde yazılmış, konu ile
ilgili eserlere yer veren bir kaynakça eklenmiştir. Bu eserler arasında
özellikle Adalet Bakanlığı tarafından yayınlanmış bulunan“Demokratikleşme ve
Yargı Reformu” adlı kitabın önemi vurgulanmalıdır. Bu
araştırmada ceza Adalet Sisteminin sonuncu aşamasını oluşturan infaz konusu
yer almamıştır. Bu kanunun ayrıca hukukçu ve penologlardan
oluşan uzmanlar heyetince incelenmesi gereklidir ve ülkemiz bakımından bu
hususta kesin ihtiyaç bulunduğu açıktır. Çalışma bu
şekilde tamamlanarak 20 Mayıs 1996 tarihinde TESEV’e
teslim edilmişse de, çeşitli nedenlerle yayınlanması gecikti. Araştırıcılar,
1996 - 1998 yılları arasında “eskimiş” bulunan istatistikleri yenilemek için,
ilk başta yapılmış olan kapsamlı çalışmanın yeniden yapılması gerektiğini
görerek sayısal tespitler konusunda kısmî düzeltme yapmakla yetinmişler,
ancak “öneriler” başlıklı üçüncü bölümü 1997 yılı aralık ayında tekrar gözden
geçirerek 68 kısımdan oluşan yeni bir öneriler paketi hazırlayıp, eseri TESEV’e yayınlaması için tekrar vermişlerdir. Bu yazının
sonunda araştırmanın sonuçları ve önerilerine ilişkin bir özet yeralmaktadır. Prof. Dr. Yılmaz Esmer tarafından
hazırlanan bu bölümün ülkemiz bakımından çok önemli bir sosyal - hukuki,
hatta iktisadi konuda fikir sahibi olabilmelerine yardımcı olmaktır. Önsöze son
verirken yerine getirilmesi gerekli teşekkür görevlerimiz ve şükran
beyanlarımız vardır: Başta anket verilerinin fişlere geçirilmesi hususundaki
çabalarından dolayı Yrd. Doç. Dr. Ahmet Gökçen’e, Yrd. Doç. Dr. Hamide
Zafer’e ve bu hizmeti gerçekleştiren diğer hakimlere ve enerji ile yürüten
Elif Sipahioğlu’na teşekkürlerimizi sunuyoruz. TESEV, bu araştırmanın
sponsoru olarak gerekli mali desteği sağladığı gibi ayrıca istatistik
verilerin aydınlatılması hususunda da yardım sağlamıştır.Bu katkıları olmasa
idi bu araştırmaya girişilemezdi, bu nedenle içten teşekkürlerimizi arzediyoruz. 20 Ocak 1998 Ord. Prof.
Dr. Dr. h. c. m. Sulhi Dönmezer Prof.
Dr. Feridun Yenisey İÇİNDEKİLER Birinci
Kısım: 9 Birinci Bölüm:Genel
Kavramlar 9 İkinci Bölüm: Avrupa
Ülkelerinde Ceza AdaletSistemlerinin Temel Özellikleri 15 Üçüncü Bölüm: Ceza Adalet
Sisteminin Hızlı Çalışması, GenelEsaslar 21 Dördüncü Bölüm: Gecikmenin
Sebepleri 32 Beşinci Bölüm: Gecikmeyi
Önlemek Hususunda Tavsiyeler 40 Altıncı Bölüm: Yeni Sosyal
Stratejiler ve Ceza Adalet Sistemi 52 İkinci Kısım:Türk Ceza Adalet Sisteminin Profili 57 Üçüncü Kısım: 89 Birinci Bölüm: Araştırma Sonuçları, Yorum ve Değerlendirmeleri 89 I.Soruşturmada (Hazırlık Soruşturmasında) 154 II. Sonsoruşturma (Kovuşturma Evresi) 173 III. Kanunyolları 194 İkinci Bölüm:Hakimlerle Yapılan Toplantılarda Açıklanan Öneriler 204 Üçüncü Bölüm: Araştırmacıların Önerileri 213 A.Araştırma İşlevleri ile İlgili Önerilerimiz 214 B. İtham İşlevleri ile İlgili Önerilerimiz 226 C. Savunma İşlevi ile İlgili Önerilerimiz 238 D, E.Yargılama ve Hüküm ve
Kararların Kontrolü İşlevleri ile İlgili Önerilerimiz 241 Özet, Sonuç ve Öneriler 249 Dipnotlar 285 Anket Formu 293 Kaynaklar 313 Endeks 357 ** Sayın Feridun YENİSEY
hocamızın kaynak katkısından dolayı teşekkür ederiz. Prof.Dr.
Feridun YENİSEY’e “ www.feridunyenisey.com
” adresinden ulaşabilirsiniz. © www.kriminoloji.com 2002 Sitemize www.hukukcu.net
ve www.hukukcu.org üzerinden de ulaşabilirsiniz. |
|
|